Dood of net niet dood, that’s the question
door Marc Bruynseraede
Op het ogenblik dat:
1. schildpad Jonathan op Sint Helena al 192 jaar bestaat (d.w.z. sinds 1834) en nog niet van plan is dood te gaan;
2. de Amerikaanse ter dood veroordeelde Christa Pike, na twee dodelijke injecties met Pentobarbital, besloten heeft toch niet dood te gaan;
3. de dichter Lieke Marsman, die per sé NIET dood wilde gaan, vernam dat haar aanstaande dood zo goed als vaststaand was – spijts haar spartelende overtuiging dat ze op een andere planeet zou kunnen gered worden – want ‘van de belangrijkste gebeurtenissen in ons leven verwachten we nu eenmaal dat ze ergens toe leiden, dat ze zin hebben’;
op dát ogenblik bereikt ons de dichtbundel De doodstrompet van Paul Demets, die, aan het voorportaal van het paradijs, van de spoedarts de ontnuchterende vaststelling te horen kreeg: ‘Uw hart klopt weer’. Met andere woorden: dood of net niet dood, that’s the question. Op de rand van leven en dood. In de extra, toegestane speeltijd, moest er dus een dichtbundel over het onderwerp geschreven worden en tot stand komen. De dichter heeft er wel tien jaar over gedaan, om wat hem overkomen is te overzien en met een zekere afstandelijkheid op papier te zetten. Maar wie zal hem dit kwalijk nemen? Demets is een veelgeprezen en gewaardeerd dichter, annex poëzierecensent. Hij heeft al meer prijzen gewonnen dan er ooit zijn uitgevonden en uitgereikt.
Dus, ook de dood zou, als gesneden koek, tot zijn repertorium gaan behoren. Zijn gedichten heeft hij de witte doktersjas aangetrokken, om in vijf cycli van telkens tien gedichten, betiteld met een medische vakterm, te beschrijven wat hem is overkomen.
Cyclus 1 heet ‘Auscultatie’: met de stethoscoop beluisteren van geluiden. In feite: onderzoeken wat er aan het gebeuren is. De dichter vertelt, haalt herinneringen op aan hoe het was. Vertellend tegen een zij: dingen die voorbij zijn en waaraan voorbijgegaan is. Ja, dat is uit de woorden in de stethoscoop te horen.
Vervolgens gaat in cyclus 2 de ‘Extirpatie’ – operatieve verwijdering – plaatsvinden. Wat moet er uit het lichaam of uit de ziel gesneden worden? Twijfel, angst, onwetendheid? ‘Is een boom in zijn schaduw werkelijk? Waar hij is, ontstaat betekenis’ stelt de dichter vast. En als hij naar betekenis op zoek is: ‘Wie zoekt gij, vraagt de engel aan de vrouwen die met balsem naar het graf gekomen waren’.
Het is duidelijk dat hier een zeker zuurstoftekort ‘Hypoxie’ (cyclus 3) heeft plaatsgevonden. Waar komt dat zuurstoftekort vandaan? Uit onvervuld verlangen? Uit fysiek onvermogen? Uit de verstikkende werkelijkheid? Het leidt tot ijlende waarneming: ‘mijn lichaam zwierf voor mij uit’.
–
Mijn lichaam dwaalde van het pad af,
boog zich om de hoeden te plukken.
Het zocht naar eerbare soorten, groef,
maar raakte verstrikt in witte draden.
–
Zonder mijn lichaam keerde ik terug
naar de kamer. Ik vertelde de anderen
over wat ik had gezien. Ze wilden het niet geloven.
Ze kenden alleen de schaduwen,
bleven naar de muren staren.
–
De liftdeuren ritmeerden leegte en vingerafdrukken,
petten en zomerhoeden gedoemd om te verdwalen.
–
Mogelijk zou enige ‘Palpatie’ (betasting) cyclus 4, soelaas kunnen brengen. Wie of wat moet er betast worden? ‘Een hand zijn, een schelp waarin ik weer pas’. ‘Een hand zijn en die sluiten’. ‘Op het bed drijft een lichaam als op water’.
De geur van perziken in de kamer.
De vorm van een perzik uit je hand
over je hals op je buik
die verlangt om gevonden te worden
–
door een andere hand warm gewreven.
De donslaag die hoopt dat je tast
en vindt, dun onder je duim. Die opveert.
Niet happen, nog niet, bijna.
–
En wachten tot buiten
alles rust en luisteren naar de regen
met zijn ritselende vingers.
Het deert, alles deert.
–
Want dit is een huis op drift.
–
Het voorlopige einde van het medisch proces is ‘Remissie’ (herstel) cyclus 5. ‘We zijn doorschijnend, dragen de zon op onze rug.’ ‘Je hebt mij ontrukt aan de witte kamer.’ ‘Herken je mij niet omdat ik van ver ben teruggekomen?’ ‘Het blauw van de aarde dat ons beschijnt’.
Het zijn fragmentaire beelden van een herstel, dat de dichter weer in de banaliteit van het gewone leven plaatst. Evenwel, met het besef van het eeuwige, onveranderlijke proces van leven en dood. Nu, in de oudheid en in de toekomst. Het is daarom dat Demets vaak verwijzingen gebruikt naar de Griekse en Romeinse mythologie zoals beschreven in de Metamorfosen van Ovidius, de Aeneis van Vergilius en de Odyssee van Homeros. Altijd komen de thema’s van dood en ondergang overvloedig aan bod. Je knippert met je ogen en je bent weer levend.
Demets knippert met de pen en daar staan weer vijftig gedichten op papier. Zoals ik vroeger eens in een gedicht schreef: ‘Een genezing doet soms wonderen’.
____
Paul Demets (2026). De doodstrompet. De Bezige Bij, 64 blz. €22,99. ISBN 9789403139050
