Poëtisch samenspel
door Taco van Peijpe
–

–
Voor het gouden jubileum van de Poëziekrant heeft het Poëziecentrum deze bundel uitgebracht. Twee gerenommeerde dichters gaan met elkaar in gesprek in gedichten waarin zowel vriendschap en herinnering doorklinken alsook angst en dreiging in een ontredderde wereld. De gedichten verschenen eerder in afleveringen in de Poëziekrant jaargang 49.
De bundel bevat vijf afdelingen, elk met vier elfregelige gedichten, om en om van Reugebrink en van Hertmans.
De eerste afdeling opent met het volgende gedicht van Reugebrink.
in dit hart, vriend, ik wist dat ik
het missen zou al voor het thuiskwam
als verlangen en het begon te raken
aan alles wat het zag: dit simpel glas,
de tafels waaraan wij zaten, dit praten,
eten, lachen en dan later
de stemmen van geliefden
in het bos: hier laat het me los,
de echo van een hartenklop, waar ik
zo graag wat langer was gebleven.
De verteller spreekt een vriend aan. De mijmerende gedachtestroom begint bij het gemis van iets dierbaars en zet zich voort in concrete symbolen van saamhorigheid: een drinkglas, tafels, samen eten, praten en lachen, gevolgd door de intimiteit van geliefden. Dan keert het gedicht terug naar het uitgangspunt, het terugverlangen naar een dierbaar samenzijn, mooi verwoord als ‘echo van een hartenklop’. Het gedicht, in feite één samengestelde zin, laat zich lezen in een enkele vloeiende beweging met in de laatste regel een stemdaling naar de afsluitende punt. Een vast metrum hoefde hier niet aan te pas te komen. Mooie ritmische effecten zorgen voor afwisseling, bijvoorbeeld de vertraging door twee opeenvolgende heffingen in de eerste regel: ‘gewoond, hier’ en ook in de volgende regel: ‘hart, vriend’. Bijzonder is de derde regel voor het einde. Deze bestaat uit acht éénlettergrepige woorden, waaronder de rijmende woorden ‘bos…los’. Hiermee wordt de aandacht gevestigd op een wending in het gedicht: het gaat nu weer over iets anders, namelijk verlies.
In het openingsgedicht staat een mysterieus ‘het’ centraal, dat wel wordt aangeduid maar niet verklaard. Hertmans laat het mysterie nog even voortleven in de eerste zin van zijn antwoord: ‘Het hing soms af van een geluid – / Die hond, schijnt het, gaat liggen / Waar hij wil. (…)’. Aan het slot vult hij een betekenis in: ‘(…) de herinnering / Aan een hartenklop, dat moet het zijn geweest.’.
Hierop aansluitend begint Reugebrink het volgende gedicht met een aansporing tot herinneren. Ook de hond komt hier weer langs.
waar hoog op de kade een vrouw
het water heuvelopwaarts zong.
De hond lag aan haar voeten. Wij
hingen met onze oren open aan de touwen
tot onze handen bloedden. Ik wilde niet
omhoog, want eenmaal daar, de touwen
los, draaide de vrouw de deuren open,
ruisten nog enkele populieren en platanen
als de zee. En op het jaagpad liep alleen
de hond een tijdlang met ons mee.
De vrienden lagen met hun boot in een vollopende sluis. De stem van ‘een vrouw’ zong het water omhoog. Bij dit magische tafereel liggen associaties voor de hand, bijvoorbeeld met de zang van Lorelei of van de Sirenen. Een bijzondere rol speelt de hond in dit gedicht. Niet zomaar een hond, maar ‘De’ hond, vermoedelijk dezelfde die in het vorige (tweede) gedicht de herinnering symboliseerde. Toepasselijk loopt deze hond nog een tijdlang mee, nadat de boot verder is gevaren, weg van de vrouw met de betoverende stem. De verteller ‘wilde niet omhoog’ (vijfde en zesde regel); dit roept de slotzin van het eerste gedicht in herinnering: ‘waar ik zo graag wat langer was gebleven.’
Het gedicht waarmee Hertmans deze afdeling afsluit begint als volgt: ‘Zijn we geleider of geleide? We stuurden / Loevend bij, de dagen en het dek, de bladerschemer / En het soms, heel even, roerloos spiegelende / Oppervlak van de vervloeiende tijd. (…).’ De boot uit het vorige gedicht glijdt rustig voort onder de bomen. Maar Hertmans voegt daar een klemmende vraag aan toe: bepalen de schippers zelf de richting en voortgang, of sturen ze slechts bij? De vraag in hoeverre wij in staat zijn ons eigen leven vorm te geven houdt deze dichter vaker bezig, zoals nog zal blijken.
De tweede afdeling is somberder. Het gaat hier over oorlog en dreigend verval van beschaving. Hertmans zet de toon in de slotregels van het eerste gedicht: ‘Het braakland van weleer lijkt overstroomd door een heden / Dat zich moeilijk lezen laat, van overal rukken de hoofden / op, schreeuwend naar de schaduwen van morgen, terwijl wij, de handen bij elkaar, het glas niet laten vallen, even nog.’ Het ‘braakland’ sluit aan bij de klacht van T.S. Eliot (The Waste Land) kort na de eerste wereldoorlog, over de (door hem gepercipieerde) ondergang van de Europese cultuur. De ‘schaduwen van morgen’ verwijst naar de cultuurkritiek van Johan Huizinga ruim tien jaar later. Verderop in deze afdeling zegt Hertmans: ‘En geen dichter meer die vraagt welk van de verdwenen engelen / Ons nog horen zou bij het geraas van killerdrones’. Zo koppelt hij in één zin de romantische lyriek van Rilke (Duineser Elegieen) aan hedendaagse oorlogstechnologie. De symboliek wordt voortgezet met een combinatie van de door David Bowie bezongen astronaut die verdwaalt in de ruimte en de val van Icarus (‘met vleugels van was’) uit Ovidius’ Metamorfosen: ‘Major Tom die in de stilte van gewichtloosheid dacht weg / Te zweven en prompt weer neerkomt met vleugels van was.’ Onbestuurbaarheid is van alle tijden, lijkt de dichter te zeggen.
Ik kan me voorstellen dat sommige lezers al die verwijzingen wat overdadig vinden. Anderzijds zijn de meeste bronnen met weinig moeite te vinden en voor wie niet van puzzelen houdt is het gedicht voldoende begrijpelijk zonder kennis van die bronnen. De geoefende lezers van de Poëziekrant, voor wie deze gedichten oorspronkelijk bedoeld waren, kunnen genieten van de herkenning en daar wellicht nieuwe associaties aan ontlenen.
Reugebrink rondt deze reeks af door ‘Major Tom’ te koppelen aan een beeld ontleend aan ‘Het lied der dwaze bijen’ van Martinus Nijhoff: ‘Dat we alleen gewichtloos zijn wanneer we vallen / verhindert niet dat we, als dwazen, onze loopgraven / verlaten als hadden we vleugels van honing en was’. Mooie vondst van de dichter: de was en de vleugels herinneren aan de val van Icarus in het vorige gedicht.
Verderop volgen nog meer intellectuele hoogstandjes. De nog niet verdronken Griekse held Theseus zwemt voorbij waarna in het reagerende gedicht de bijbehorende Minotaurus en het labyrint worden opgevoerd. Uitzichtloosheid is hier duidelijk de boodschap. Terloops wordt de filosoof Wittgenstein geciteerd.
De vierde afdeling behandelt de gevreesde ondergang met behulp van bijbelse beelden. Hertmans: ‘Toen de koraalriffen wit geworden waren / Danste een doorschijnende heiland op de golven / Hij sprak in emoji’s, raadsels en hiaten / Werd opgetild door de witte walvis die reeds / Leefde toen Gilgamesj zijn vriend verloor.´ We zien een heiland (Jezus op het meer van Galilea), maar ook de ons overstromende golven van het internet en uitputting van de natuur door ongebreidelde technologie.
In het volgende gedicht keert de walvis terug in de gedaante van het zeemonster uit het boek Job. Reugebrink: ‘We overstemmen de Leviathan in onze veel te zoute zeeën.’Hertmans vervolgt met een parafrase van passages uit W.B. Yeats ‘The Second Coming‘. ‘Er is een beest, schreef / Ooit een Ierse dichter, dat langzaam toekruipt op Jeruzalem. / De valk is doof geworden voor de valkenier, de kringen van / Zijn dolen worden wijder, wij staren en drinken nog een glas.’ Bij Yeats kruipt het beest naar Bethlehem om opnieuw geboren te worden, in plaats van Christus. Waarom zegt Hertmans hier Jeruzalem? Dat haalt het thema van ‘The Second Coming’ onderuit. Symboliseert Jeruzalem hier het Joodse volk? Dan zou het beest hier de tegenhanger van de Leviathan kunnen zijn, het landdier Behemoth, symbool voor het nationaal socialisme in het gelijknamige boek van Franz Neumann. Misschien ook zoek ik er te veel achter. De boodschap is wel duidelijk. Er komt een verschrikkelijke dreiging op ons af. Wij staan verlamd en drinken nog een glas.
Het laatste gedicht van de bundel, geschreven door Hertmans, ademt een zekere berusting.
–
Wie of wat is de verborgen spin in het web van raadsels
Dat we door te leven zelf hebben geweven? Het hart is
Niet de wereld en waar we tastend langsgekomen zijn,
Staan pijlen die vanzelf hun richting keren met de kracht
Van ons bewegen. Dit is een tijd in tegenstroom.
–
Straks gaan we door die oude deur naar nergens
Die maar blijft slaan in de stormwind bij nacht.
Zij die nooit lezen leiden ons en dromen van een heilig
Wapen waarmee ze blindelings het laatste web vernielen.
–
Maar alles wat we weten trilt in dit verblindend wit:
…
De lezer wordt vriendelijk uitgenodigd te komen luisteren. De boodschap die volgt is op het eerste gezicht weinig geruststellend, de raadsels lijken onoplosbaar, het tijdsgewricht is ongunstig. De eerste zin van de derde strofe ‘Straks gaan we (…) bij nacht’ houdt een raadselachtige dreiging in. Je zou kunnen denken aan de dood die elk van ons tegemoet gaat.
Ik vind een andere uitleg beter in de context van dit gedicht passen. Onze samenleving en de hele mensheid houden ooit op te bestaan, de stormwind van de tijd raast voort, wij gaan naar nergens. Het ‘web van raadsels’ (tweede regel van het gedicht) hebben we zelf geweven, het hoort bij ons leven. Antwoorden zijn er niet, zo maakt de laatste zin duidelijk. In de voorlaatste zin ‘Zij die nooit lezen (…) web vernielen’ zet de dichter zich af tegen de onbezonnen krachten die ons zelf geweven web van raadsels trachten te vernietigen. Hij kiest voor de berusting: we weten de antwoorden niet.
Ik heb genoten van deze bundel, een meesterstuk van samenspel en dichterlijk vakmanschap.
____
Stefan Hertmans en Marc Reugebrink (2026). Met of zonder ons. Poëziecentrum, 36 blz. €12,00. ISBN 9789056554422



