Afspraak niet nagekomen
door Jaap Bos
–
–
Je kind te moeten verliezen moet het ergste zijn wat je ouder kan overkomen. Het lijkt een schending van de stilzwijgende afspraak die je met het leven aangaat: dat wat er ook gebeurt, je brengt je kind niet ten grave. Het leven heeft zich aan die afspraak met Jeroen de Valk niet gehouden. Hij moest in april 2025 zijn zoon Arnold verliezen. Over dat verlies, over de rouw erna en over de vragen waarmee hij bleef zitten schreef de vader de dichtbundel Dagen zonder licht, die bestaat uit 26 sonnetten verdeeld over vier cycli, die verschillende fasen van of momenten in het rouwproces beschrijven.
In de bundel leren we de zoon een beetje kennen. Een man van 35, een ‘veelbelovend journalist’ volgens zijn vader, die in drie jaar tijd in een peilloze diepe depressie terechtkwam waar hij niet meer uit is gekomen. Hulpverleners stonden machteloos, medicatie sloeg niet aan en hoewel de zoon althans een poosje hoop moet hebben gehad dat iets of iemand hem zou kunnen redden, was het de ‘duistere macht’, in de woorden van zijn vader, die hem in de greep hield en ten slotte heeft geveld. Hij stapte uiteindelijk zelf uit het leven.
De vader die achterblijft begint te dichten, tot zijn eigen verbazing. Hij vertelt over de laatste keer dat hij zoon in leven zag. Het is een korte ontmoeting geweest, tot een gesprek lijkt het niet te zijn gekomen. De vader steekt monologen af, uit wanhoop, zegt hij. Geen antwoord. Zijn zoon is onbereikbaar geworden. Er volgt een afscheid dat geen afscheid is en twee dagen later is hij er niet meer. Het is de schrijver zelf die hem levenloos zal aantreffen, uitgestrekt op de bank, de gifbeker binnen handbereik. ‘Een slonzige, vroegoud geworden man’, constateert De Valk. De politie wordt geïnformeerd, een schouwarts opgetrommeld. Er lijkt sprake te zijn van een grondige voorbereiding, zegt de arts.
‘Misschien, misschien,’ denkt de vader. Misschien als hij wel een vaste baan had gehad, niet zoveel had gedronken, beter had gegeten, niet de Coronatijd in eenzaamheid had doorgebracht, misschien was hij dan nog in leven? Maar het zijn zinloze overwegingen, hij beseft het zelf, en bovendien: ook toen het nog wel goed ging hing de depressie al als het zwaard van Damocles boven zijn hoofd. ‘Een einde dat niet was te vermijden’, concludeert de schrijver.
Over de sonnetten zelf wil ik niet al te veel zeggen. Jeroen de Valk is geen dichter, dat zegt hij zelf ook (‘aan dichten heb je járen niet gedaan’). Zijn therapeut had hem aangeraden te gaan schrijven, als manier om om te gaan met het verdriet. Hij koos voor vormvaste sonnetten, ‘misschien om althans een suggestie van ordening te wekken in een wereld vol chaos’, schrijft hij in het nawoord. Maar sonnetten vragen veel van een dichter: een groot taalgevoel, een enorm verbeeldingsvermogen en bovenal het vermogen om je vrij binnen de grenzen van het strenge genre te bewegen.
Weliswaar volgt De Valk de conventies van het sonnet: twee keer vier regels en twee keer drie regels volgens een vast rijmschema, maar poëtisch gesproken zijn het onbeholpen gedichten, die aan de verbeelding niets overlaten.
Regel één in de literatuur: Show, don’t tell. Als je je machteloos voelt zeg je dat niet, dan laat je dat zien in een beeld, een geste, een idee. Dat gebeurt hier niet. Deze sonnetten bestaan louter uit beschrijvingen, mededelingen, observaties. Alles erin is akelig duidelijk, zoals in de beschrijving van de steeds terugkerende gang naar de zoon, waarvan de vader de zin ook niet meer inzag: ‘Het moest maar, bijna dagelijks die route’ / Steeds naar die woning die snel ging vervuilen, / En als zijn zoon soms gierend zat te huilen, / Dan hielp het niet in dat gevoel te wroeten.’
De vorm is er. De regels rijmen keurig (niets op fiets, dagen op klagen, dood op nood) en de intentie is er zeker ook. Maar in poëtische zin hebben deze gedichten mij niet kunnen ontroeren.
____
Jeroen de Valk, Dagen zonder licht. Uitgeverij Aspekt, 51 blz. € 15,95. ISBN 9789464875096
