door Marc Bruynseraede
Terwijl de Verenigde Staten zich opmaakten voor de viering van hun 250ste verjaardag door het oprichten van een tribune voor kooigevechten, tegenover het Witte Huis, besloten onze vrienden en wij om samen, op een licht zonnige dag, naar een rustpunt buiten het stadsgewoel te trekken: het Museum voor beeldende kunsten Middelheim te Antwerpen.
Daar in het Middelheimpark, ontstond, in de naoorlogse jaren, onder impuls van burgemeester Lode Craeybeckx (1897-1976), het eerste Openlucht Museum voor Beeldende Kunsten in Europa. Onder de bomen, in de Berchemse bossen, verschuilden de Duitsers tijdens de oorlog hun tanks voor de overvliegende bommenwerpers. Het maneuvreren van de tanks woelde de bosgrond om, zodat er kostbare bomen sneuvelden en grote kale ruimten ontstonden, omgeven door resterende, zwijgzame bomen.
Dat vond burgemeester Lode Craeybeckx wel een geschikte locatie om de groene leegtes op te vullen met de verbeelding van beeldende kunstenaars. En zo ontstond een openluchtmuseum voor beeldhouwkunst, in de rust van een natuurlijk kader. Hier vonden in de jaren zeventig van de vorige eeuw de Biënnales van de Beeldhouwkunst plaats, die ieder jaar aan een ander land gewijd waren. En hier vinden we vandaag de dag nog steeds anderssoortige, artistieke manifestaties. En tegelijk ook, in de ‘vaste collectie’, een keur van de Europese beeldhouwkunst.
Grote namen als Auguste Rodin, (De burgers van Calais, Balzac) Henry Moore, (Kind and Queen) Alexander Calder, (Le Chien) Jef Lambeaux,(Vengé) Ossip Zadkine, (Phenix), Jan Dries, (Kosmisch oog en Meditatieve ruimte : het zélf zijn) Vic Gentils (burgemeester Lode Craeybeckx), José Vermeersch, (Man, Vrouw, hond) Constantin Meunier, (De buideldrager), François Pompon, (De ijsbeer) Giacomo Manzù,(Il Cardinale), Charles Leplae, (Twee Zwangere Vrouwen) Emile Antoine Bourdelle (Heracles), Aristide Maillol, (La Méditerranée) Ai Wei Wei,(The Bridge without a name), Panamarenko, (Archaeopterix Lithografica) en Rik Wouters (Het zotte geweld, Huiselijke zorgen) om er slechts enkele van op te sommen. Samen een vaste collectie die zo’n 1.800 beeldhouwwerken omvat. De hele collectie is in zes afdelingen onderverdeeld en is online te raadplegen op de site van het Middelheimmuseum.
In een apart gedeelte van het museum is ‘Het Openlucht Depot’ te bezichtigen, waar tal van beeldhouwwerken, als in een soort van beeldhouw-kerkhof, op late bewonderaars aangewezen zijn. Daar vinden we beelden van de componisten J.S. Bach en Ludwig von Beethoven en van August Vermeylen, François Villon en Constant Permeke. Beelhouwers die hier present zijn, zijn Reinhoud, Ianchelevici, Rik Wouters, Rik Poot, Albert Szukalski, Oscar Jespers, Mark Macken en nog vele anderen.
Een paar jaar geleden namen privésponsors, in samenwerking met de Vereniging voor Vlaamse Letterkundigen, het initiatief om een ‘poëtische wandeling’ in het Middelheimpark te organiseren tussen de beelden. Een aantal dichters werd gevraagd een gedicht ter plaatse te brengen, in de nabijheid van een beeld waar hun poëzie enige affiniteit mee vertoonde. Belangstellende burgers konden zich in groepjes aansluiten om het beeldend/poëtisch parcours te volgen. Het Woord werd hier in Beeld gebracht en vice versa. Een aparte ervaring.
Vandaag de dag is het Museum voor beeldhouwkunst helemaal heringericht. De vroegere ‘vaste collectie’ die in het grote park was geplaatst aan de hoofdingang is verhuisd naar de overkant van de Middelheimlaan, grenzend aan de Beukenlaan. Daar kunnen, in een mooi aangelegde omgeving met tal van rustpunten, de bezoekers de beelden voor zich laten spreken. In het oude gedeelte van het park is nu ruimte voor tijdelijke-wisselende tentoonstellingen met soms grillige ruimtelijke eigenaardigheden die als beeldhouwwerken dienst doen. Plastic dieren, kartonnen triomfbogen en opblaasbare ballen bieden nu enig ruimtelijk perspectief. Het marmer en brons en andere materie met eeuwigheidswaarde zijn definitief opgeborgen.
Treffend voor ons, in de omgeving waar de klassieke sculpturen staan, was de man die zich bij ‘Het Zotte Geweld’ van Rik Wauters op een stoeltje had neergezet en geen aanstalten maakte om direct op te stappen. Klaarblijkelijk was hij in gedachten verzonken. Toen hij werd aangesproken bleek het om een gepensioneerde leraar uit het kunstonderwijs te gaan. Jaarlijks kwam hij met zijn leerlingen naar het beeldenpark, om hen vertrouwd te maken met beeldhouwkunst en om daar mooie momenten van beleving en bezinning aan over te houden. Nu kwam hij alleen, om hierover te mijmeren en zich te verheugen in de mooie herinnering, tussen de beeldende kunst en de natuur.
Mocht hij in brons afgegoten geweest zijn, dan zou hij zonder twijfel de titel ‘De Leraar’ meegekregen hebben. Op zijn gezicht zou te lezen geweest zijn hoe de liefde voor de beeldhouwkunst overgedragen wordt en wat voor indrukken dat op zijn gemoed nagelaten heeft. Nu is zijn beeltenis in ons geheugen opgeslagen en is de herinnering aan de bezoeken aan het Middelheimmuseum en zijn begeestering hierover wellicht bij enkele van zijn leerlingen en bij ons blijven hangen. Gestold in de tijd en in de hogere luchtlagen van het Middelheimpark.
Bij de uitgang aan de Beukenlaan lacht ons de beeltenis van burgemeester Craeybeckx toe, gemaakt door Vic Gentils. Tevreden over zijn park en met een schijnbare grijns op zijn gezicht, in de trant van: ‘En… ? Een beetje content over uw bezoek?’ Het antwoord laat zich niet in brons of steen maar enkel in immateriële memorie uitdrukken.
Afbeeldingen © Marc Bruynseraede:
Middelheimmuseum, Antwerpen
Rik Wauters, Het Zotte Geweld
Vic Gentils, Burgemeester Lode Craeybeckx
–