Marc Tritsmans – Toen ik dacht dat het al voorbij was

‘Terwijl ochtendzon / zich door de nevel aarzelt’.

door Yvan De Maesschalck

–

–
Marc Tritsmans is sinds zijn debuut De wetten van de zwaartekracht (1992) in hoge mate trouw gebleven aan zijn initiële uitgangspunten, waarbij een gepolijste zegging en zorgvuldige compositie primeren. Ook in zijn recente, intussen vijftiende bundel Toen ik dacht dat het al voorbij was (2026) is zijn dichterlijke idioom nog altijd even herkenbaar als eigenzinnig: compact, concies, strak geritmeerd, wars van de waan van de dag. In het gedicht ‘Op wandel’ komt een beeld voor dat zijn poëzie, en bij uitstek deze bundel, niet onaardig typeert: ‘Zoals in het verfijnde mechaniek van een Zwitsers // horloge houden onrust en beheersing, veerkracht / en ontspanning elkaar netjes in balans’.

Die hang naar uitgebalanceerde poëzie blijkt uit elk gedicht apart, maar geldt evenzeer voor elke cyclus waaruit deze vijfdelige bundel is opgebouwd. Daarbij valt – zeker in de eerste vier cycli – een voorkeur op voor gedichten die, los van het ontbrekende rijmschema, aan sonnetten doen denken. In de afsluitende cyclus ‘Naar het wit’ is de vormtucht even strikt, zoals blijkt uit de parallelle reeks gedichten die telkens zijn opgetrokken uit drie rijmloze terzinen en een distichon. Die vormtucht blijkt ook uit de identieke aanzet van de zeven gedichten van de eerste cyclus ‘Zo is men soms alleen in huis’ en de uitgesponnen zoals-vergelijkingen. Het eerste gedicht (‘I – Bomen’), waarmee het ‘voor mijn moeder (1930-2024)’ geschreven vierdelige in memoriam ‘Naar het licht’ opent, is een prachtig voorbeeld:

Bovenstaand gedicht herinnert, ook qua woordkeuze en toon, aan het voorop geplaatste ‘Blad’ in Oog van de tijd (1997) of het gelijknamige gedicht in Warmteleer (2004). En al evenzeer aan ‘Vermeer’, een evocatie van Vermeers verstilde wereld in Van aarde (1999). Even breed uitgemeten is de vergelijking in ‘Hoe ik het wil zeggen’, het openingsgedicht van de tweede cyclus ‘Dit oeroude verhaal’, waarvan ik graag de begin- en slotverzen citeer:

De dichter spelt in dit gedicht zijn poëtica uit, eerst op negatieve wijze, daarna door zijn register te vergelijken met de fluistering van een ‘bergbeekje’. Hij wijst daarbij alle taalacrobatiek en omhaal van woorden van de hand. Niet toevallig maakt hij gebruik van twee natuurmetaforen om zijn voorliefde voor ‘helderheid’ te verbeelden én verklanken. Het kan nauwelijks toeval zijn dat net dit gedicht het oor getroffen heeft van de Afrikaanse dichter-vertaler Daniel Hugo, die zijn proeve van vertaling onlangs op het platform Versindaba publiceerde (zie Vertaling: Marc Tritsmans ‘Hoe ik het wil zeggen’. Vert. Daniel Hugo: Versindaba). Hugo vertaalde eerder al Tritsmans’ bundel Het zingen van de wereld (2017) in het Afrikaans (Uitgeverij Naledi, 2019), zoals James Brockway (From Now On, 2005) en John Irons (Now is the time, 2024; The singing of the world, 2026) tientallen gedichten treffend naar het Engels hebben omgezet. Daarmee is meteen gezegd dat Tritsmans’ gedichten zowel in een Nederlandstalige als transnationale context functioneren.*

Maar nog even terug naar déze bundel. Behalve zoals-vergelijkingen komen er nogal wat beknopte alsof-zinnen voor. Het geciteerde bomengedicht bevat een mooi exemplaar in de eerste strofe, net als het nostalgische openingsgedicht, waarin een mijmerende ik-figuur de ‘dingen’ van vroeger weer tot leven roept: ‘Alsof het leven pas begint’. Dat vers leest overigens als een knipoog naar de bundeltitel, het slotvers van het – alweer – als sonnet gedresseerde ‘IJsvogel in februari’: ‘Toen ik dacht dat het al voorbij was’. Wie de ‘ijsvogel’ kortstondig ‘als een lichtgevend baken’ te zien krijgt, wordt getrakteerd op een eeuwig moment, een soort epifanie die doet twijfelen aan de werkelijkheid zelf: ‘Eerst willen mijn ogen ontkennen / wat ze zien want sommige dingen / blijven nu eenmaal je leven lang / te mooi om waar te kunnen zijn’. Een ervaring die bij eerdere ijsvogel-gedichten in Het zingen van de wereld (‘iets totaal onmogelijks (…) want van vloeibaar metaal’) en Man in het landschap (2008) aansluiten: de vogel [zuigt], ‘zo fel en blauw / en adembenemend (…) alle kleur uit het landschap / [weg]’.

Semantisch verwant met vergelijkingen zijn de analogieën tussen bepaalde natuurfenomenen en de stemming van de ik-figuur. De scherp observerende ik herkent in ‘Snoek in het riet’ iets van zichzelf in een roerloze snoek met ‘zijn donker loerend oog’: ‘Zo bevind ook ik mij in al even // troebel water, stil wachtend in een hoekje / van mijn kleine wereld’. In ‘Stille nacht’ zoomt de ik in op de stilte die ‘zo volkomen’ is dat ze ‘ieder besef van ruimte en / tijd’ verdringt. En tot deze conclusie leidt: ‘Precies zo moet het dus / zijn om niet langer te bestaan’. Een conclusie die spoort met een ideale wereld waarin men zich ‘als een verrader van [zijn] eigen soort’ volkomen thuis zou voelen.

De behoefte terug te keren naar een nog onaangeraakte wereld, die de ik als verdekt opgestelde toeschouwer, alsnog mag aanschouwen, zindert doorheen Tritsmans’ oeuvre. Het weemoedige verlangen naar een mythische wereld, soms aangeduid als het ‘eldorado’ of (verloren) ‘paradijs’ (bijvoorbeeld in Onder bomen (1994) en Man in het landschap (2008)), wordt hier gesitueerd in een tijd ‘toen er / nog dieren waren en ze nog spraken’. In die verbeelde, geïdealiseerde wereld – of in wat ervan overblijft – wil de ik ongestoord naar de anderen of het andere kijken zonder een ‘ongewenste, gevreesde indringer’ te worden. De ik tracht zich als een ‘paard tussen de paarden, / te verbergen tot’ [hij] door het duister wordt verbannen’. Of vraagt ‘af en toe van achter een hoekje / van de tijd [te] kunnen staan kijken hoe het met hen gaat’.

In de slotcyclus krijgt de terugkeergedachte onmiskenbaar telescopische en kosmische allures. In welgeteld tien gedichten verlaat de ik-figuur, die gaandeweg zijn lichaam achterlaat en in bewustzijn/geest transformeert, de aarde: zo suist hij – tegen de verstreken tijd in – aan zon, planeten, Oortwolk, Proxima Centauri, ‘onze melkweg’ en ‘de Adelaarsnevel’ voorbij, tot aan ‘de uiterste rand van dit wervelende // zwarte gat’. Of preciezer: ‘Voorbij het einde van ruimte en tijd. / Aan de andere kant van de werkelijkheid’. Voor wat zich daar bevindt, heeft de dichter geen woorden en dus is het tiende gedicht de oningevulde leegte van het witte blad. Dat is, logischerwijs, ook het woordeloze crescendo en slotakkoord van Toen ik dacht dat het al voorbij was.

Een bijzonder aspect van de bundel is de dialogische inslag ervan. Zo zijn er de gesprekken die vaak via de ogen worden gevoerd met taalzwakke of taalloze wezens. In ‘Kort gesprek met een zeehond’, dat spontaan doet denken aan ‘Zeehond’ in Man in het landschap (2008) en ‘Over ontroering’, het openingsgedicht van Aanrakingen (2015), komt het wuifgebaar van een zeehond in beeld. De blikken van de ik en de zeehond houden elkaar even vast: ‘Zo kijken wij / dus nu toevallig naar elkaar: twee samen // ademende, warmbloedige grensbewoners’. Ook in ‘Kleindochter’ verloopt het gesprek via de blik: ‘Nooit / heb ik zonder woorden iemand zo luid // en duidelijk tegen me horen zeggen / dat ik het niet in mijn hoofd moest halen / om jou ooit nog zo in de steek te laten’.

Daarnaast voert de dichter een nadrukkelijk gesprek met le lecteur imaginaire, de geïmpliceerde lezer. Dat gesprek gebeurt vooral en sourdine, maar blijkt ook expliciet uit de modale bijwoorden die in feite reacties zijn op wat ongezegd evident wordt geacht. ‘En natuurlijk is het // ook hier gegaan zoals het nu eenmaal / altijd en overal zal gaan’, heet het in ‘Zo is men soms alleen in huis’: ‘natuurlijk’ bevestigt wat de modale lezer verondersteld wordt te denken. In het dubbelgedicht ‘La Méditerranée’ erkent de dichter de overstelpende aantrekkingskracht van de Middellandse Zee: ‘Vanzelfsprekend woonden Grieken en Romeinen / altijd al aan haar mythische en verlokkelijke / kusten’. Maar hij wijst in het tweede deel op ‘deze door / mensenhanden gecreëerde bodemloze vuilnisbelt’ en de schuldige nalatigheid ‘om / deze onuitputtelijke schoonheid en onschuld (…) / redeloos naar de haaien te laten gaan’. Ten slotte treedt Tritsmans in dialoog met zijn eigen werk. Vaak subtiel en onopvallend, maar even vaak onomwonden en openlijk, zoals hiervoor al is gebleken.

In ieder geval heeft Tritsmans een ambitieuze, melodieuze bundel geschreven, waarin naast ecokritiek, vooral ‘een warme gloed’ valt waar te nemen, want ‘niet zomaar / drukt de planeet ons dicht tegen zich aan’. Die ook vroeger al opgetekende gedachte maakt hem, ondanks zijn streven naar helderheid, soms erg lyrisch en zelfs virtuoos. Zoveel mag blijken uit ‘Rood’, een analogie-gedicht waarin hij de natuur ten volle fêteert en waarmee ik hier graag besluit:

* Een toemaatje. Intussen zijn al meer dan vijftig gedichten door Stefan van den Broeck in het Latijn vertaald, onder meer het gedicht ‘Koeien’ (‘Vaccae’) uit de laatste bundel. Een veeleer buitengewone bloemlezing wordt overwogen.

____

Marc Tritsmans (2026). Toen ik dacht dat het al voorbij was. Uitgeverij Pelckmans, 72 blz. € 22.00. ISBN 9789462349506