In de schaduw van het afscheid
door Jaap Bos
–
–
Het titelgedicht uit de bundel Van alles het laatste gaat over een ouder wordend mannetje die op zondagochtend z’n croissantjes haalt, een bakje koffie drinkt, zijn sigaretje rookt, en bij het lezen van de sportkatern om vier uur ’s middags zijn eerste borreltje neemt. Hij kijkt in de spiegel en voelt de eindigheid van zijn leven naderen en oefent in afscheid nemen. Van ‘t roken, van ‘t drinken, van ‘t leven zelf. ‘Van alles zegt hij / onvermoeibaar / dat deze keer / de laatste is.’ Het is een simpel beeld dat met weinig woorden overtuigend wordt neergezet. Je kunt je die mannetjes, zittend in morsige cafés , moeiteloos voor de geest halen. Mannetjes van weinig woorden. Uitgesproken eenzaam zijn ze niet, maar uitgeblust, of misschien beter gezegd uitgedoofd zijn ze wel. Daar gaat iets vertederends van uit.
In Van alles de laatste worden verschillende van dit soort mensen geportretteerd. Het zijn zonder uitzondering mensen op leeftijd. Sommigen moeten heel oud zijn, zoals de vrouw uit het eerste gedicht, toepasselijk genoeg ‘Tegeltjes wijsheid’ getiteld, die haar kinderen of misschien zelfs haar kleinkinderen heeft moeten begraven, en die tevergeefs aan haar God vroeg waar dat nou voor nodig was. Een ander mannetje was ooit lasser die ‘zijn eigen tijd in uren sneed’. Prachtige vondst! Zijn kinderen zagen hoe zijn leven langzaam afbrokkelde. ‘Wat verbonden werd onder druk / moet ooit loslaten.’ Te laat beseften ze: ‘afscheid neem je best op tijd’. Afscheid nemen, dingen die ophouden te bestaan, verlies, dood en vergankelijkheid: dat zijn de thema’s die centraal staan in deze bundel, die uit 27 gedichten bestaat van de Vlaamse dichteres Elise Vos, en 33 foto’s van de eveneens Vlaamse fotograaf Eddy Verloes.
Elise Vos kennen de lezers van Meander omdat ze eerder meerdere gedichten in dit magazine publiceerde, en ook omdat een interview met haar hierin verscheen, waarin ze ingaat op haar drijfveren als dichter, en op haar fascinaties met sprookjes, mythen, folklore, mythologie, die ook rijkelijk in deze bundel vertegenwoordigd zijn. Van alles de laatste is na haar debuut Bolster uit 2024 (genomineerd voor de C. Buddingh’-prijs) haar tweede bundel, terwijl vorig jaar ook De ogen van de uil verscheen, een verzameling gedichten van vijf dichters over het thema slapeloosheid.
Verloes is een man die na een carrière in het onderwijs op latere leeftijd de fotografie ontdekte en met een indrukwekkende serie foto’s over chassidische Joden op het strand in België internationaal doorbrak. De foto’s die bij deze gedichten zijn geplaatst zijn sferisch, moody, af en toe neigend naar het romantische. Veel zijn in zwart/wit of in sepia-tonen en tonen beregende ramen, schimmen in halfduistere kamers, mistige landschappen. Ze doen een beetje denken aan het werk van Michael Kenna, of aan de Russische cineast Tarkowski, die met van die langzame, regenachtige landschapsshots op magistrale wijze gevoelens van weemoed kon oproepen.
Van alles de laatste gaat over de gezamenlijke fascinatie van Vos en Verloes met de voorbijgaande aard der dingen, en met de manier waarop wij de gevreesde eindigheid proberen te bezweren, zo zeggen de auteurs in het ‘Nawoord’. ‘Ze scharen zich rond het begrip vergankelijkheid en willen schoonheid toevoegen aan deze existentiële zoektocht.’ Die sfeer, die naar het melancholieke neigt en vaak ook wel iets uitgesproken zwaars heeft, wordt in deze bundel indringend opgeroepen. Een man die bezocht wordt door zijn dochter die hem doet denken aan zijn overleden vrouw: ‘de schim van moeders glimlach / schemert op haar gezicht.’ Een dementerende man of vrouw die de weg is kwijtgeraakt in zijn of haar eigen huis: ‘Hier groeien de bomen de kamer in / langzaam naderen ze je bed’.
Een gedicht dat gaat over afscheid nemen bevat de prachtige openingszin: ‘altijd was er meer water dan aarde / elke bodem kon ons dragen.’ Een titelloos gedicht dat over doodgaan zelf gaat opent met de rake zin: ‘struikelen maakt deel uit van het leven’. De hoofdpersoon zoekt tastend een weg naar de dood, een ‘existentiële grap’. In een ander gedicht probeert iemand een meisje te troosten wier kat is overreden: ‘hij belooft haar morgen / een nieuwe vacht met extra leven’. Het mag niets baten: ‘ boven hun groen gewaaide dak / verschijnt elk uur / een zwarte vogel / een wolk onder de vleugels.’ Ik bleef haken bij die twee zinnen over het onbeholpen beloven van een nieuwe vacht met extra leven, die iets ontroerends hadden.
Sterk vind ik de reeks van drie gedichten die in de afdeling getiteld ‘In een rijtjeshuis’ een intiem portret schetsen van een grootmoeder die overduidelijk uit een vooroorlogse tijd komt en niet kan begrijpen ‘waarom wij geen hemden naaien, de strijk uitbesteden / bereid eten halen, schoonmaaksters betalen’. Dat haar kinderen denken dat bellen op zondagochtend voldoende is wil er bij haar ook niet in. In deze reeks is de dood en het verval nog het meest op afstand gehouden, en schemert er ook af en toe iets lichters door de gedichten heen: ‘een rok en een blouse droeg ze het hele jaar door, er was een set voor zomer en winter / slechts de nylonkousen maakten het verschil en scheren hoefde niet zonder bril.’ Ik moest glimlachen bij dat beeld van die grootmoeder die met haar nylonkousen worstelt.
Die lichtere toon miste ik soms wel. De beelden die Vos oproept met haar associaties zijn vrijwel zonder uitzondering behoorlijk donker. Het wemelt van de koude kamers, de kille kamers, kamers zonder uitzicht, van duistere gangen, lege eierschalen, water in gebarsten glazen, zakjes afgeknipte haren, stenen die op een lichaam worden gestapeld, zoals op een Joodse begraafplaats . Ze passen bij het thema, zoals ook de foto’s van Verloes bij het thema passen, en daar ook een meerwaarde aan toevoegen, maar ze kleuren deze bundel soms wel erg zwart.
____
Eddy Verloes & Elise Vos (2025). Van alles de laatste. Uitgeverij P, 80 blz. € 24,95. ISBN 9789464757835
