LITERAIR E-MAGAZINE VOOR NEDERLANDSTALIGE POËZIE

Verslaafd aan het vrije woord (2)

22 nov 2026

door Willem Tjebbe Oostenbrink

 

 

 

 

 

Keuzemogelijkheden
In de categorie van woorden die volgens woke aan vervanging toe zijn, nemen wit en blank een bijzondere plaats in. Het Nederlands heeft de uitzonderlijke situatie dat er twee termen zijn voor aanduiding van huidskleur met minder pigment, namelijk wit en blank. Het Frans, Duits, Engels gebruiken maar één term. Voor huid met meer pigment zijn veel meer termen: zwart, donker, gekleurd, Afro-Amerikaans, getint, enzovoort. Kernachtig zou je het zo kunnen formuleren: leden uit de groep die beschikt over meerdere termen, wensen dat de andere groep één van hun twee termen opgeeft. En dat op basis van gekwetstheid van de groep die veel termen heeft.

Van inclusiviteit naar kortsluiting
Hier komt de verbondenheid met anderen onder druk te staan. Woke streeft naar inclusiviteit en is tegen uitsluiting. Het consequent verwijderen van alledaagse woorden veroorzaakt grote scheuren en gaten in het fundament van onze taal. Dat heeft te maken met zich thuis voelen in eigen taal. Hoe kun je inclusiviteit nastreven als je je niet bekommert om de verweesdheid van mensen bij het verwijderen van woorden uit de taal?
Oude termen verwijderen betekent een standpunt innemen ten aanzien van het verleden. Mensen die het woord vrouw of man niet meer willen gebruiken, knippen de verbinding door met de wereld van vòòr het tijdperk van het nieuwe woord. Consequent termen verwijderen zou veel lectuur, literatuur en poëzie binnen de kortste tijd voor ons allen onleesbaar maken. Woorden die niet meer gebruikt worden verliezen hun betekenis en hun waarde vervaagt; daarmee worden veel teksten onbegrijpelijk. En niet minder belangrijk: we maken het voor onszelf moeilijker elkaar en het verleden te begrijpen.
Het verwijderen van begrippen heeft een effect van vervreemding van al hetgeen met deze woorden is geschreven. De vervreemding die uitgaat van in retrospectie omgevormde teksten en verwijderde termen, lijkt me goed om onder ogen te zien.

In haar boek De schat van de vrijheid beschrijft historicus Neslo (voor de volledigheid en overbodigheid wellicht: deze historicus heeft een min of meer donkergetinte huid en haar ouders zijn afkomstig uit Suriname) dat ze eraan hecht het woord ‘slaaf’ te gebruiken. Dit om te benadrukken dat een persoon er niet zelf voor heeft gekozen om onderworpen te zijn, maar dat een ander hem van zijn vrijheid heeft beroofd. Daardoor kon zij ‘onmogelijke taalkundige constructies als totslaafgemaaktenarbeid’ omzeilen. ‘De gangbare termen uit die tijd worden nu veelal als kwetsend ervaren, maar binnen de context van de geschiedenis is het noodzakelijk dat deze benamingen juist wel worden gebezigd.’
De argumentatie laat zien dat het wijzigen van woorden een veel grotere impact kan hebben met verstrekkende gevolgen die vaak op korte termijn niet worden overzien. Dit is geen oproep om niks te veranderen, maar wel om rekening te houden met het feit dat veranderingen in de taal grote gevolgen kunnen hebben.

Welke rol spelen gekwetste gevoelens?
Als je voor inclusiviteit bent, dan wil je het gesprek toch ook kunnen voeren met mensen die andere ideeën hebben? Wat maakt dat anderen zich jouw gekwetste gevoelens moeten aanrekenen?
De gekwetstheid begint te lijken op een teer porseleinen beeldje dat overal mee naar toe genomen wordt. Eigenaar en iedereen in de omgeving die de eigenaar ontmoet, moet er voorzichtig mee omgaan. De gekwetstheid staat niet voor een persoon, maar voor een hele groep. En daarmee wordt de gekwetstheid naar een hoger niveau getild en politiek gemaakt.
Toch lijkt het mij mogelijk dat mensen met elkaar in gesprek gaan zonder vooraf woordenlijsten en eisenpakket op tafel te leggen.
Afgelopen voorjaar heeft de rechtbank in Groot-Brittannië besloten dat de definitie van vrouw gebaseerd is op fysieke lichaamskenmerken en niet op een gevoel. Ik denk dat dit besluit winst is voor iedereen die met de ander op zoek wil gaan naar een gemeenschappelijk basis en inclusiviteit. Het gaat ervan uit dat feiten wezenlijk zijn voor het leggen van een fundament voor communicatie en dialoog.

Gevoelens zijn betrouwbaar in de zin van dat ze altijd aanwezig zijn. Bij het gebruik van gevoel treedt vaak begripsverwarring op met concepten als intuïtie, gevoel, sentiment, emotie, sensiviteit, gewaarwording, indruk. Het voert te ver om hier uitgebreid op gevoelens in te gaan. Je kunt beter een huis bouwen op steen of harde grond dan op zand of op het strand. Daarmee is niet gezegd dat gevoelens er niet toe doen. Waar je ook je huis bouwt, het strand ligt bij de zee waar de golven elke dag het zand halen en brengen.
Gevoelens kunnen zijn als honden. Als één hond huilt, huilen vele honden mee. Een ander gezegde leunt hier wat tegenaan. Angst is een slechte raadgever. Gekwetstheid en angst zijn emoties die kunnen helpen jezelf te ervaren, te informeren en te beleven. Zoals bijvoorbeeld blijdschap een goede rol kan spelen je hele leven lang.
De kunst is om de emotie een plek te geven, zo, dat je het herkent maar niet verlamt.  Het is goed dat gekwetstheid een plaats kan krijgen, maar gekwetstheid, angst en boosheid hoeven we niet de boventoon te laten voeren, dat zou gesprekken vervormen. We hebben meer ruimte nodig, om ons uit te drukken met gevoel maar vooral met woorden.

Hoe kan het ook
De klassieke Grieken hadden veel goden voor allerlei thema’s. Eén beeld was gewijd aan de onbekende god. Mochten ze in al hun streven toch iets gemist hebben, dan kon het beeld voor de onbekende god hun onwetendheid tegemoet komen en aanvullen. Zo toonden ze ruimte in hun denken en handelen. Ergens halverwege de eerste eeuw van onze jaartelling doet de apostel Paulus tijdens een van zijn reizen Athene aan. Hij spreekt Grieks en verbindt zijn verhaal met de gedachtenwereld * van de Atheners. Hij maakt gebruik van het concept dat de Grieken hebben. Dit lijkt mij een mooie vergelijking voor iedereen die nieuwe begrippen en concepten wil introduceren bij de ander.
Wij kunnen met elkaar het gesprek aangaan, boeken en poëzie van elkaar lezen zonder dat we het met elkaar eens hoeven te zijn. Wat een vrijheid is dat! Het lijkt me goed om open een gesprek in te gaan zonder bij voorbaat te verwachten dat de andere zich bedient van jouw taalgebruik. Toch, als de ander dat probeert, kan dat mooi zijn – en die ander is ook ik.

 

* Ik weet dat de officiële spelling zonder ‘n’ is. Maar daarbij komt de nadruk op het (be)denken van een/de wereld, het bedacht hebben van deze wereld, en dat is niet de juiste definitie. Via google kom ik bijv (onder andere) uit op: De gedachtenwereld is iemands innerlijke, niet-zichtbare leefwereld waarin ideeën, meningen, opvattingen en gevoelens ontstaan. Dat is wat ik wil benadrukken.
Het is de wereld van gedachten, de wereld is heel groot met meer dan 1 gedachte en daarom is het voor mij gedachtenwereld. Het is voor mij geen werkwoords-vorm, want dan zou het verwijzen naar een wereld die gedacht wordt. Het is de wereld van gedachten – zelfstandig naamwoord (in brede zin van het woord, waar gevoelens, voorkeuren, opvattingen, meningen alle in passen). Het verwijst niet naar de wereld die gedacht wordt – dan zou ik denkwereld kiezen.

 

 

 

foto © Alja Spaan, Cambridge, 20 februari 2026

 

–

     Andere berichten

Harelbeekse avonturen

door Rogier de Jong   Op 24 oktober 2026 mocht ik voordragen in het Vlaamse Harelbeke, iets boven Kortrijk. Een uur rijden vanuit...

Een zacht oordeel

door Jan Loogman   In zijn essay Why I write onderscheidt George Orwell vier motieven om te schrijven. Het eerste daarvan is volgens...

Barend Rijdes

door Ko van Geemert   foto © Wikipedia Een poosje geleden stuitte ik in een van mijn vele ongeordende boekenstapels op drie boekjes:...