LITERAIR E-MAGAZINE VOOR NEDERLANDSTALIGE POËZIE

Klassieker 305 : K. Michel – Ook de vissen

21 nov 2026

door Yke Schotanus

Meander Klassieker 305

Yke Schotanus bespreekt het gedicht ‘Ook de vissen’ van de Nederlandse dichter K. Michel (1958) uit de bundel Kleur de schaduwen (2004). Wat zou er gebeuren als je de bekende Hofvijver in Den Haag op zijn kant zou zetten, vraagt de dichter zich af. Zijn antwoord op die vraag is zo mogelijk nog verrassender dan de vraag zelf. 
– – –– –
–

Ook de vissen

Zou je de Haagse Hofvijver overeind zetten
rechtstandig als een majestueuze wand van water
om het licht de diepte te laten doorstralen
om de stad een doorzichtige spiegel te bieden
–
een oudgouden glans zou over de huizen strijken
en iemand roept als eerste ‘kijk’ en wijst
toeterend komt het hele verkeer tot stilstand
abrupt worden alle vergaderingen opgeschort
en de straten vullen zich met ogen en geroezemoes
–
een vorstelijk banket, jagers in een herfstbos
zegels en paperassen, gesluierde naakte vrouwen
iedereen ziet in de vijverwand iets anders
maar allemaal blikken ze diep in de tijd terug
–
En eindelijk kunnen de hofvissen ook eens
over de schubbenhuid van de daken uitkijken
naar de glinsterende torens en ijspaleizen
de bomen bij de duinen, het gele strandzand
–
‘kijk,’ stoten de vissen elkaar aan, ‘dat zilvergrijze
dat schitterende schuimende, woelende weidse
dat zich daar uitstrekt tot aan de einder en verder
dat is nou de zee, ja dat daar is de zee’ 
–
–
–
K. Michel (1958)
uit: Kleur de schaduwen, 2004
uitgever: Augustus

Analyse

De dichter K. Michel, pseudoniem van Michael Maria Kuipers, mag de werkelijkheid graag een beetje kantelen. Al vanaf zijn eerste publicaties, als het collectief Aapnootmies, samen met Arjen Duinker, maakt hij duidelijk dat het wat hem betreft geen zin heeft om te zoeken naar een essentie, een diepere zin in of achter de dingen.

Yaaaaaaaaaaaaaa!

Alles is zichzelf.
De waarheid is een wonder.
Niets is iets anders.

En de eerste regels van zijn debuutbundel Ja, naakt als de stenen luiden:

Gouden vis!
Draai de hemel om!

En verderop staat

Haal de dag boven water

De werkelijkheid is niets anders dan zichzelf, maar om dat te zien is het belangrijk om er met een scheef oog naar te kijken. De werkelijkheid desnoods te kantelen. Dat gebeurt letterlijk in ‘Ook de vissen’, dat hij schreef ter gelegenheid van het 700-jarig bestaan van de Hofvijver, het water voor het Binnenhof in Den Haag. Op het eerste gezicht oogt het gedicht rustig en klassiek, hoewel het niet rijmt, de tweede strofe één regel langer is dan de andere, en het gedicht geen punten kent en maar twee hoofdletters buiten die voor de eigennaam Haagse Hofvijver. De inhoud, echter, is niet bepaald rustig en klassiek.


© wikipedia.org

Wat er zou gebeuren als je de Hofvijver op zijn kant zou zetten, vraagt de dichter zich af. Zijn antwoord op die vraag is zo mogelijk nog verrassender dan de vraag zelf. Want in tegenstelling tot hetgeen je zou verwachten, is het niet zo dat het water zich een weg zoekt door de straten van de stad en daar een hoop schade veroorzaakt. Nee, de vijver blijft intact, zodat het ‘het licht de diepte’ kan doorstralen.

Blijkbaar wordt de vijver dus niet met bodem en al overeind gezet, maar puur als waterkolom, waar het licht er inderdaad van alle kanten doorheen kan schijnen, waardoor de diepte zichtbaar wordt en de vijver kan functioneren als een spiegel waar je dwars doorheen kan kijken. In de formulering ‘doorzichtige spiegel’ klinkt echter ook iets negatiefs door. Alsof de spiegel niet alleen letterlijk doorzichtig is, maar ook figuurlijk. ‘Met de geest te doorzien’ zoals Van Dale het uitdrukt. Ik kom daar later op terug.

Want voordat de mensen in de spiegel kijken, merken ze de verandering eerst op. Er komt een ‘oudgouden glans’ over de stad en vervolgens gaan ze wijzen, en valt het normale leven stil. Iedereen begrijpt dat men verbaast opkijkt als de Hofvijver ineens op zijn kant staat, maar dat het leven compleet stilvalt, benadrukt nog eens extra dat er iets groots gebeurt. Net als in ‘Het uur U’ van Martinus Nijhof.

Dit effect wordt nog versterkt doordat de werkwoordstijd verandert. De onvoltooid verleden toekomende tijd van wat er ‘zou’ gebeuren ‘als’, verandert in de tweede regel van de tweede strofe in de onvoltooid tegenwoordige tijd, waarmee de suggestie gewekt wordt dat wat er beschreven wordt werkelijk gebeurt. Met de werkwoordstijd verandert ook de toon. Die wordt een stuk prozaïscher dan in de statige eerste strofe en de al even statige eerste regel van de tweede. Weg zijn de alliteraties, assonanties en parallelismes, de H’s, w’s, d’s, l’en en ie’s uit de eerste strofe, en de drie g’s en drie ou’s uit de eerste regel van de tweede. De stijlbreuk hierna doet juist die eerste regel nog eens extra opvallen. Het is ook een zin die te denken geeft, want het is weliswaar voorstelbaar dat het zonlicht op de een of andere manier gebroken wordt door het vijverwater en een bijzondere gloed over de stad legt waarvan de kleur best ‘oud goud’ genoemd kan worden, maar die ‘oudgouden glans’ zou ook kunnen verwijzen naar de grandeur van weleer. En als zodanig is het woord dan een opmaat naar de volgende strofe waarin het geroezemoes dat de straten vult wordt uitgewerkt.

Wat de mensen in de vijver zien is namelijk vooral oud goud. Beelden van het hofleven uit vroeger tijden. Jachttaferelen, banketten, schaarsgeklede dames, paperassen… Allemaal dingen die natuurlijk niet echt te zien zijn in de ‘diepte’ van die vijver. Het zijn eerder de welbekende schilderijen uit Rijksmuseum en Mauritshuis. Iedereen ziet ook iets anders. Dat is de doorzichtige spiegel. Geheel in overeenstemming met Michels opvatting over hetgeen mensen zien als ze de diepere betekenis achter een fenomeen uit de werkelijkheid willen achterhalen, zien ze niet iets echts, maar zien ze hun eigen projecties over wat daar te zien moet zijn. Iedereen ziet zijn eigen fantasie over het oude Den Haag, zijn eigen favoriete schilderij uit het Mauritshuis.

Dat doen de vissen anders. De vierde strofe, begint in tegenstelling tot de tweede, derde en vijfde met een hoofdletter, dus je mag verwachten dat er een tweede deel begint, met een wezenlijk andere inhoud. En inderdaad. Dit tweede deel gaat niet over de reactie van de mensen buiten de Hofvijver maar over de vissen erin. En die kijken heel anders dan de mensen. Hun blik is een stuk realistischer. Zij zien weliswaar een ‘schubbenhuid’ van daken en ze zien ‘ijspaleizen’, maar dat zijn metaforische interpretaties van wat er werkelijk te zien is. Wat ze verder zien, torens, duinen, strand en zee, is gewoon wat er te zien is. En over die ‘ijspaleizen’ zou je nog kunnen discussiëren, want het ijspaleis bestaat ook gewoon. Het witte Haagse stadhuis wordt namelijk in de volksmond ‘Êhspalêhs’ genoemd.

Het probleem is echter dat er maar één ijspaleis bestaat en als je vanaf de Hofvijver richting zee kijkt, is dat niet te zien. Je ziet wel paleis Noordeinde, paleis Kneuterdijk, Paleis Lange Voorhout, het Vredespaleis en diverse andere paleisachtige gebouwen. En ook als je om je heen kijkt en ook het stadhuis en Huis ten Bosch nog meeneemt, is er maar één echt ijspaleis. Met het meervoud ijspaleizen lijken al deze gebouwen dus op een hoop gegooid te worden. Waarom? Filosoof Theo de Boer (Steenhuis, 2007) stelt dat de vissen alles in watertermen zien, maar dat zie ik niet zo. Het schubbige van de de daken zie ik wel, maar het ijsachtige van de paleizen, zie ik alleen bij het stadhuis. De meeste paleizen zijn net zo stenig als de torens die ze ondanks hun glinstering ook gewoon als torens zien. Ik denk dus dat de woordkeus hier vooral voor rekening van de dichter komt, die duidelijk wil maken dat het hofleven in die paleizen, waar de mensen in de vorige strofe helemaal op los gaan, de vissen koud laat, en en passant suggereert dat dit hofleven veel killer was dan de mensen denken.

Het is verleidelijk om het feit dat het oog van de vissen uiteindelijk op de zee rust en dat ze elkaar daarover aanstoten te interpreteren als een herkenning van hun oorsprong. Maar in de eerste plaats kun je je afvragen in hoeverre zoetwatervissen uit zee komen, en in de tweede plaats is er niets in de tekst dat op en dergelijke gedachte van de vissen duidt. Zij zien dat ‘schitterende schuimende, woelende weidse’ en concluderen dat dat de zee moet zijn. Veel meer dan dat ze wel eens van de zee gehoord hebben, is hier echter niet uit op te maken. Filosoof Theo de Boer, ontmaskert de gedachte dat de vissen hier hun oorsprong zien dan ook als een echte mensengedachte. De vissen zien gewoon de zee. Zij leven in het moment. Zij zien de dingen zoals ze zijn. Ik vind het veelbetekenend dat de vissen de zee beschrijven met taal die niet alleen doet denken aan Gorters sensitivistische verzen, maar ook aan de ‘herwilderde’ taal waarmee klimaatdichters en schrijvers als Arita Baaijens stem proberen te geven aan niet-menselijke entiteiten.

De dingen zien zoals ze zijn. Het is moeilijk voor ons. Dichters als Fernando Pessoa gingen Michel en Duinker al voor in hun pogingen om het zoeken naar het mysterie der dingen af te zweren en lieten zien hoe moeilijk dat was. K. Michel probeert ons, in de traditie van dichters Bernlef en Schippers, te helpen dat toch voor elkaar te krijgen. Hij biedt een scheve, absurde blik op de werkelijkheid en krijgt daarbij hulp van de vissen.

In het eerste gedicht uit Michels debuutbundel dat ik hierboven aanhaalde, eindigde de dichter met het waarschijnlijk vergeefse: ‘Spring / grote gouden vis. Spring!’ Nu heeft hij de vissen een handje geholpen. Hij heeft hun habitat omhoog gebracht, zodat ze alsnog ‘de dag boven water’ kunnen halen. 

 

Yke Schotanus

Bronnen

 

 

Meander Klassiekers
In deze rubriek bespreken we elke maand een bijzonder gedicht, dat de tand des tijds heeft doorstaan. Of zal doorstaan. Sinds 2000 zijn in deze reeks ruim 200 analyses verschenen. Klik hier voor recente klassiekers, en hier voor een overzicht van de klassiekers vanaf 2000 – heden.
Reageren op deze bespreking?
Neem contact op met de redactie: Xklassiekers@meandermagazine.nlX (verwijder de hoofdletters X uit dit adres)
Zelf een bijdrage leveren?
Mocht u zelf ideeën hebben voor een bespreking, neem dan tijdig contact met ons op: Xklassiekers@meandermagazine.nlX (verwijder de hoofdletters X uit dit adres) –

Joost Dancet, redacteur Meander Klassiekers

     Andere berichten