Vanuit een helleput
door Paul Roelofsen
–

–
Antoine de Kom (1956), kleinzoon van de Surinaamse antikolonialist, nationalist en verzetsschrijver Anton de Kom is tevens psychiater, dichter en schrijver. In 2012 publiceerde hij Het misdadige brein. Over het kwaad in onszelf. Recentere dichtbundels zijn Ritmisch zonder string, waar hij in 2014 de VSB Poëzieprijs mee won en Demerararamen in 2021.
De aanleiding van Bloedvitrage is een luxe vliegtuig dat als smokkelkist strandde op de Luchthaven Zanderij in Suriname. ‘Wie wuift ons toe? Zou dit familie zijn? En waarom die rode sluiers?’ vraagt De Kom zich af. ‘Dit roept een verleden op dat opgaat in een vervlogen bestaan en eindigt in een nacht waarin vleugels de boomtoppen raken en het mes van broederliefde zijn bestemming vond’. Aldus de tekst op het achterplat van de bundel, die opent met het Afro- Surinaamse begrip Majorana yeye kra, wat zoveel wil zeggen dat kruiden en het spirituele leven in Suriname een hechte eenheid vormen. Het is dan ook de titel van het openingsgedicht, dat evenals de daaropvolgende gedichten meerdere bladzijden beslaat. (Waar ik gedichten of delen daarvan aanhaal zal ik de nummers van de bladzijde(n) noemen opdat u deze gemakkelijk kunt vinden).
Enkele regels uit ‘Majorana yeye kra’ (blz. 9):
—– zaligheid dus houdbaar al wat overbleef
—– al dood. ga
—– maar na: ik zit in de afleg en doe dat
—- – in sneeuwjacht en snijdende kou.
—– drijfnat van zweet warm ik zeven nachten
—– waak ik om zielen te hoeden die op willen stijgen.
Een rouwig begin dat oproept iets te doen, omdat ziel noch zaligheid houdbaar zijn. En wat overbleef is al dood. De schrijver legt het gestorvene af in barre omstandigheden ‘in sneeuwjacht en snijdende kou´ en waakt zeven nachten over zielen die op willen stijgen. Op blz. 11 eindigt dit gedicht met:
—– voorstelbaar als geheel zichzelf
—– toonkunst die verschoning is
—– en nog meer verdwijnen in verdwijning
—– uitwas van een gezamenlijk moment
—– in de woestijn waar onze lichamen behouden
—– blijven zonder sarcofaag dit
—– mummieleger zou het antwoord hebben
—– op de vraag wat ziel en tegenziel toch bezielde
Hier wordt de band tussen het spirituele en de natuur duidelijk: ‘verdwijnen in verdwijning´, ´de woestijn waar onze lichamen behouden blijven´ en een ´mummieleger dat het antwoord hebben zou op de vraag wat ziel en tegenziel dan toch bezielde´. Wat opvalt is dat de teksten van alle gedichten horizontaal gecentreerd zijn en dat De Kom een miniem gebruik van leestekens maakt.
Het tweede vers ‘Nulstand samenzijn’ begint met het schoolleven van de dichter (blz. 15):
–
—– veel te lang zaten ze achter in de klas
—– de lange veel te lange klasgenoten
—– die zich lummels moesten laten noemen jarenlange zittenblijvers
—– zilt van geur hun zweet en nukkig hadden ze hun huiswerk
—– thuis vergeten.
—- – (…)
—– meester moest streng zijn elke morgen
—– stonden we weer met z’n allen voor de trap.
—– ik was te wit voor straf de lijfstraf marteling
—– die zij niet ontlopen konden.
eens zei ik ook opstandig stout te zijn geweest en onderging hun lot.
—– Vandaag worden we gesnapte weglopers de treden op gejaagd
—– door Pieterbaas gezweept en halverwege het braziel staat er opeens
—– een graaf en vorst de gouverneur
—– die met geheven hand bij nader inzien ons een halt toeroept:
—– terug! terug! hierboven wacht elk van jullie
—– het einde door de spaanse bok
–
—– Ja hoor…
—– en wij wisten van geen executieplek
—– en staan nóg op die trap
‘Spaanse bok’ stond in Suriname voor een zware lijfstraf voor slaven. In dit vers wordt zonneklaar dat de schooltijd met name voor de kinderen van slaven geen pijnloze periode was. Bijzonder vind ik dat Antoine de Kom zich ook eens ‘stout’ gedroeg – hij wilde kennelijk bij zijn zwarte medeleerlingen horen – maar dat lukte hem niet. (De gouverneur riep hem een halt toe waardoor hij en zijn mede-bevoordeelde leerlingen hierdoor van geen executieplek wisten).
Het derde gedicht ‘Vuilbrand’ is verhalend en omvat maar liefst 25 terzinen die elk afzonderlijk een bladzijde krijgen. Vuilbrand wil zoveel zeggen als het huisvuil in de open lucht op straat verbranden i.p.v. te transporteren naar de locaties die daar bestemd voor zijn. (Hierdoor ontstaan vaak ongewenste branden). De terzinen beschrijven aan de hand van deze gewoonte de aftakeling van het land. Vanaf blz.48 tot en met blz.51: ‘ooit een paradijs van afzien en belofte / ooit een jeugd van terugkeer en vertrek / en leerschool hoger wachten / nu is de kankertijd van zwijgen omerta / in diepe armoe rijk aan vuilnis / ratten slangen in de galgenkamers / nooit meer terugkeer naar wat niet meer is / een vader judas die verraad was moeder in / vuilbrand broers zij zijn rode mutsen / broers en zus: de bisschop haalt verhaal / en vraagt naar hun bemoeienis met / woorden als compassie en berouw (…)’.
Geen twijfel; Antoine de Kom ziet weinig perspectief voor Suriname. Blz.53: ‘loyaal zijn zij aan hoogmoed erger dan de // opgelegde liefde voor het land dat gaandeweg gevang van dromen werd’. Het vierde gedicht’ Zo wou zo was je niet’ gaat over een beginnende verliefdheid van de dichter die ook al geen standhoudt (blz 64): ‘ik ben een groot / verdrietig dier dat / snuivend groter werd /en in zijn / zachte vacht nog vochtig / van de kou je aan / wou ademen of / starend wachtte ik / op al wat komen gaat / en al gegaan is’.
‘Nagalm salvo’s’ is de titel van het volgende gedicht (blz. 67).
—– daar goed en daar is waar de leugen waarheid
—– overstrepen wou en vals verslaafd aan wat
—– van moorden over was. een naar zwavel
—– riekend rochelen dat met verkrampte handen tomben
—– opengraaft en maar wauwelt redder
—– van het land te zijn
—– (…)
—– We hebben al genoeg gewalgd
—– van dat werktuigelijk
—– bedrog. mogen alle duivels
—– uit de hel van angst
—– die ons verleden heet
—– verdreven zijn.
—– Amen.
‘Amen’ wordt meestal gebruikt om een verhaal of gedicht af te ronden, maar dit treurige vers loopt nog vier pagina’s door om te eindigen met het advies van Horatius in diens Óden: ‘pluk de dag en geef niet om morgen.’ ‘Altijdslaap’, het voorlaatste gedicht beslaat slechts een pagina en bestaat uit niet meer dan een strofe (blz .75) waarin ‘wezens dansend naar / ons eigen einde zijn wij en daar / aangekomen verlangen we net zoals / wie eerder troost / en rust tussen de zielen zochten’.
De bundel sluit af met ´Recoleta´, een woord dat slaat op een welvarend gebied dat ideaal is om in te wandelen. Ik citeer daarvan de gecursiveerde laatste strofe op blz. 83 die ons terug brengt naar de inleiding van de bundel:
—– en zie me sleutelen de drijfstang slopen
—– uit het voertuig droom en vliegen door de nacht
—– naar wat fataal geslaagd mislukt wil zijn:
—– eerste strofe tot de laatste
—– bloedvitrage
De laatste drie regels ‘naar wat fataal geslaagd mislukt wil zijn: / de ‘eerste strofe tot de laatste / bloedvitrage’ is een rake oxymorone samenvatting van deze bundel; troosteloos, maar tevens hoopvol en leerzaam, en voor mij een worstelend genoegen om me in te verdiepen.
____
Antoine de Kom (2026). Bloedvitrage. Querido, 88 blz. € 20,00. ISBN 9789025321932



