Het commentaar van Tom Veys

Schaken als uitgangspunt voor poëzie

door Tom Veys

–

–
Het woord ‘schaken’ kan veel betekenissen dragen, afhankelijk van de context en de achtergrond. ‘Iemand schaken’ betekent overdrachtelijk ‘iemand ontvoeren’. Schaken kan ook een aanzet zijn om na te denken over andere domeinen in de wereld, over strategieën. ‘Alles is met schaken te vergelijken. Schaken is met niets te vergelijken.’ Een citaat van Jan Hein Donner (1927 – 1988). Hij was een Nederlandse schaakgrootmeester en schrijver. In 1987 ontving hij de Henriette Roland Holst-prijs voor Na mijn dood geschreven uit 1986. Veel van de columns van Donner zijn gebundeld, o.a. in De Nederlander, en andere korte verhalen (1974), Slecht nieuws voor iedereen (1987) en Van vroeger (1989).

(J.H. Donner, Wikipedia)

Schaken is overigens een thema dat in verschillende vormen van de literatuur wordt behandeld. Zo schreef Stefan Zweig Die Schachnovelle, een meesterlijke verhaal waarin een advocaat vier maanden wordt opgesloten in een isoleercel van de Gestapo. Hij leert er schaken door een schaakboek met 150 partijen uit zijn hoofd te leren. … Die Schachnovelle is wereldliteratuur. Een ander voorbeeld is The Queen’s Gambit, één van de best bekeken Netflix-series, gebaseerd op een boek van Walter Tevis. Het verhaal volgt Beth Harmon, een jong schaakgenie. The Queen’s Gambit is ‘een indringende klassieker over het schaakspel en verslaving’. Walter Tevis (1928-1984) schreef ook andere succesvolle romans, zoals De man die op aarde viel (The man who fell to earth), De misleider (The hustler) en Spotvogel (Mocking bird).

(The Queen’s Gambit, Netflix)

Schaken kan bovendien een uitgangspunt voor poëzie zijn.

Konstantínos Petros Kaváfis of K.P. Kaváfis (1863 – 1933) schreef ‘De pion’. Kaváfis was een Griekse dichter die pas na zijn dood wereldwijde waardering kreeg. Zijn meest vermaarde gedicht heeft als titel ‘Wachten op de barbaren’, het is geschreven in 1898 en het werd voor het eerst gepubliceerd in 1904. Het werk van deze Griekse dichter kenmerkt zich ‘door een sobere, suggestieve stijl, die de prozavorm benadert’. Dit merken we ook in ‘De pion’. De taal in dit gedicht is toegankelijk en de pion krijgt menselijke kenmerken, antropomorfisme, zoals dit aangeduid wordt met een literaire term.

De oorlogsmetaforen zijn trouwens niet vreemd voor Kaváfis. Hij omschreef zichzelf als ‘een dichter/historicus en putte uit de Griekse geschiedenis, lopend vanaf de val van Troje, tot aan de ondergang van het Byzantijnse Rijk.’ De pion overleeft in het gedicht en aan de overkant kan een pion worden gewisseld voor een groter stuk.

‘Schaekspel quijt’ is een gedicht van de Nederlandse dichter Constantijn Huygens (1596 – 1687), die ook diplomaat, geleerde, componist, architect en polyglot was. Constantijn Huygens toont in ‘Schaekspel quijt’ de typisch menselijke reactie die aanduidt dat je niet graag verliest. Als reden wordt aangegeven dat Pier, de speler, het spelen moe is, dat hij er genoeg van heeft, maar in feite staat hij schaakmat.

Opvallend in het gedicht is het kruisrijm (abab) in de vierregelige strofe. Het rijmschema klinkt een beetje als muziek in de oren, eveneens door de klanken. Het muzikale karakter in de gedichten vond Huygens trouwens heel belangrijk.

Het laatste gedicht brengt ons naar de actualiteit. Ingmar Heytze las het gedicht ‘Eindspel’ op 19 februari 2026 om 23.55 voor in Met het Oog op Morgen, een dagelijks radioprogramma op NPO Radio 1, en dit naar aanleiding van het overlijden van Jan Timman. Jan Timman (1951, 18 februari 2026) was een Nederlandse schaakgrootmeester. Hij werd negen keer Nederlands schaakkampioen.

Als je schaakt met de tijd, kan je enkel verliezen. De dood heeft het laatste woord en toch … veel wordt herinnerd, zodat ‘de dood zijn laatste verzet vergeet’, onder andere door ‘een eindspel van zo’n schoonheid’ te ‘schrijven’. Het gedicht ‘Eindspel’ was op Facebook terug te vinden op de auteurspagina van Ingmar Heytze.

* J.L. Borges, Landgoed El Retiro, uit: Alle gedichten,
Vertaling Barber van de Pol & Maarten Steenmeijer,
2011, De Bezige Bij, Amsterdam

Schaken kan alvast een wereld van taal openen. Dit blijkt uit deze drie gedichten. Graag deel ik ook een persoonlijk gedicht waarin de schaakgeschiedenis een grote rol speelt. Het schaakplezier valt nauwelijks te onderschatten. Over elke zet moet je goed nadenken. Zelf ben ik lid van de Roeselaarse Schaakclub ‘De Torrewachters’. Het is misschien een wens om een mooi gedicht met een sterke schaakpartij te vergelijken.